منځپانګې ته ورتلل
د افغانستان د باور او ثبات بهیر
اساسنامه

د افغانستان د باور او ثبات بهیر اساسنامه

بسم الله الرحمن الرحیم

(إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ)
(خدای(ج) د هیچ قوم برخلیک نه بدلوي، تر څو چې هغه قوم یې په خپله بدل نه کړي.)

سریزه
په افغانستان کې څه د پاسه نیمې پېړۍ جګړې او بې‌ثباتی، زموږ د هېواد د ازادۍ غوښتوونکیو خلکو لپاره بې له بېوزلۍ، ناپوهۍ، ناروغۍ،وټیزې او ټولنیزې تباهۍ بل څه نه دي ورکړي.
د دې نیمې پېړۍ پېښې، زموږ په هېواد کې د بې‌ډاډۍ او د ملي یووالي، ټولنیز عدالت او سیاسي ثبات زیان او ناوریل لامل شوي د ملي ګټو پر خلاف د قومي، مذهبي، ژبني او سمتي تمایلاتو پر غوره والي ټینګار، د دې لامل شوی، چې زموږ فرهنګ او ملت ته له بېلابېلو اړخونو او حتی متضاد ور وکتل شي.
جبري مهاجرتونه، د مخدره توکیو کښت او قاچاق او افغانستان د افراطي ډلو د فعالیتونو پر ډګر بدلېدل، په نړیواله ټولنه کې د افغانانو سیاسي حیثیت او برم تر پوښتنې لاندې راوستی دی.
په افغانستان کې د یوه ثبات سیاسي نظام د رامنځ ته کولو لپاره، د کورنیو او بهرنیو سیاسي بهیرونو هڅې، د بېلابېلو لاملونو له لامله نه دي توانېدلي، چې په هېواد کې سیاسي ثبات او ملي ډاډ رامنځته کړي.
اوس له وروستیو پېښو او په هېواد کې د سیاسي، ټولنیزو،وټیزو او فرهنګي ستونزو له زیاتېدو روسته اړتیا ده، چې په افغانستان کې د ملي ډاډ او سیاسي ثبات د نشتوالي او په دې اړه د اجماع د نشتوالي د ناورین د لاملونو په اړه فکر وشی. د افغانستان ستونزې ته د اغېزمن حل لارې د چمتو کولو په موخه، تړون او ملي ګټې مهمې دي.
نوځکه اړتیا ده، چې ژر تر ژره یو حکومت چې د ملي ډاډ او سیاسي ثبات ضامن وي، په افغانستان کې رامنځته او د ملي هر اړخیز ګډون، ټولنیز عدالت او دوامدار پرمختګ لپاره زمینه چمتو شي او د ښاریانو سیاسي او مدني حقوق، او په ځانګړي ډول د ښځمنو او ماشومانو د حقونو د تضمین هوډ ولري. کیداسې ونشی نو افغانستان به له بشري ناورین، نړیوالې ټولنې، اجباري مهاجرتونو، د مخدره توکیو قاچاق او د افراطي ډلو له ګواښونو سره مخ شي.
په څرګندو ټکو، د افغانستان د تېرو پېښو پر بنسټ، په افغانستان کې ثبات او سوله؛ سیمه ییز او نړیوال امنیت تضمینوي او په افغانستان کې د کړکېچ دوام، د سیمې د امنیت د کمزورېدو لامل ګرځي.
د هغه څه پر بنسټ چې ویل شوي ول، د هېواد مصلحو بچیانو؛« د افغانستان د باوراو ثبات بهیر» بنسټ کېښود. افغانستان کې «د باور او ثبات بهیر، یو پراخ بنسټه ملي بهیر دی،چې د هېواد د معقولو حالاتو او د خلکو د عادلانه او منطقي هیلو او غوښتنو د درک پایله ده.
موږ ډاډ لرو: اړتیا ده، چې د ملي ګډون او ټولنیز عدالت لپاره بنسټیز بنسټونه رامنځته او د زغم او کثرت‌ګرایۍ فرهنګ دود او بنسټیز شي.
نوځکه «د افغانستان د باور او ثبات بهیر» د لومړۍ کنګرې غړي د بنسټیزې موخو او بنسټیزو آرونو د پلي کولو او د هېواد د ټولو سیاسي ګوندونو، ټولنیزو سازمانونو او خپلواکو وګړو د کارنده ګډون لپاره، د عملي زمینو د چمتو کولو په موخه، د نارینه وو او ښځمنو په ګډون، دا سند چې په ۸ څپرکیو او ۴۵ مادو کې اوډون شوی، موږیې «د افغانستان د باور او ثبات بهیر» د اساسنامې په توګه تایید او تصویبوو.
افغانستان د باور او ثبات بهیر پر لوی الله جل جلاله باندې پر توکل او د افغانستان د سوله خوښو خلکو په اراده، د هېواد له ټولو سمونپالو ځواکونو غواړي، چې په ږمنتیا لوړه روحیه، صداقت او سرښندنې، په دغه برخه کې په ګډه کار وکړي. د دې بهیر د موخو او آرونو د پلي کېدو لپاره، پخپلو کلکو هڅو او کارنده ګډون، د هر ډول همکاري او هڅو ونسپموی.
یادښت:
یادونه دې وشي، چې «د افغانستان د باور او ثبات بهیر تر دې مخکې د ۱۴۰۲ کال د مرغومې میاشتې په لومړۍ نېټه چې د ۲۰۲۳ کال د جنورۍ له یوولسمې نېټې سره سمون خوري، د آلمان په فرانکفورت ښار او د ۱۴۰۲ کال د سنبلې (وږي) میاشتې پر یوولسمې او دولسمې نېټې چې د ۲۰۲۳ز کال د سپټمبر له دویمې او درېیمې نېټې سره سمون خوري، د آلمان په کمنیتز ښار کې یې هم له خپلو بسټګرانو سره لومړنۍ ناستې کړې وې.

په ګران هېواد کې د سولې، ثبات او سوکالۍ په هیله
د افغانستان د باور او ثبات جریان

د المان – هامبورګ
۳۱ وږی ۱۴۰۳ – ۲۱ سپټمبر ۲۰۲۴

 

لومړی څپرکی

تعریف
د افغانستان د باور او ثبات بهیر د نارینه وو او ښځمنو په ګډون، د هېواد له معتبرو او مصلحو وګړو جوړ شوی دی.
د افغانستان د باور او ثبات بهیر، یو ملي او نړیوال خوځښت دی او د سیاسي ګوندونو او ټولنیزو سازمانونو استازي یې هم غړیتوب ترلاسه کولای شي.
د افغانستان د باور او ثبات بهیر، چې په دې منشور کې له دې روسته د “بهیر” په نوم یادېږي، د رایې ورکولو خپلواکي او بشپړ حقوقي شخصیت لري.

دویم څپرکی

بنسټیزې لیکې
لومړۍ ماده: د اسلامي افغانستان ساتنه او له واحد او پر اقتصاد ولاړ افغانستان له خپلواکۍ، ځمکني بشپړتیا او ملي حاکمیټ څخه دفاع کول.
دویمه ماده: د تعامل، زغم او مقابل لوري د منلو فرهنګ بنسټیز او دود کول او له هر ډول دښمنانه دریځ او پردې بنسټ د ټولنیزو اخلاقو، دودونو او غچ اخستلو څخه ډډه کول.
درېیمه ماده: د سیمې خورا نازک توکمیز جوړښت په پامنیوي، د افغانستان د اوسني جیوپولیټیک اقلیم د بدلون لپاره هره هڅه او ټینګار، دقومی مسلو پر بنسټ نور ستونیزی رامنځتکوی او د منلو وړ نه دی. ځکه دا به په سیمه کې د پراخ جیوپولیټیک اختلافاتو لامل شي او د حکومتونو غبرګونونه به رامنځ ته کړي. نو په افغانستان کې د حکومت جوړونې بهیر، باید د سیمې له نورو دولتونو او هېوادونو سره د متقابل درناوي پر آرونو ولاړ وي.
څلورمه ماده: د دیموکراتیک نظام د بنسټیزو آرونو په توګه د درېیو قواوو (اجرائیه ځواک، مقننه ځواک او قضائیه ځواک) د جلاوالي او خپلواکۍ د آرونو تضمین.
پینځمه ماده: په قضا کې د هر ډول لاسوهنې او نفوذ مخنیوی، د قانون د حاکمیټ ټینګول، د قضايي عدالت تامین، د مالي او اداري فساد مخنیوی، ټولنیز عدالت ته د رسېدو یوازېنۍ لار ده.
نوځکه د قانون پلي کونکي بنسټون؛ لکه پولیس، څارنوالۍ او قضا باید په بشپړه توګه مسلکي، غیر سیاسي او دگوندونو غړیتوب ونلري.
شپږمه ماده: د غیر دولتي موسسو، مدني ټولنو، ازادو رسنیو او هغو بنسټونو د جوړښتونو پیاوړي کول،‏ چې د دولت پر کړنوڅارنه کوي او د افغانستان د بشري حقونو د خپلواک کمیسیون ساتل او پیاوړي کول.
اوومه ماده: د ټولو اتباعو له بنسټیزو حقونو او آزادی دفاع کول، په شمول د متقاعدینو، معلولینو او ځانګړیو اړتیاو سره.
اتمه ماده: د افغانستان د مذهبي اقلیتونو لکه د هندوانو او سیکانو د ټولو مذهبي او فرهنګي رسمونو او مراسمو د بنسټیزو حقونو تضمینول.

بنسټیزې موخې
نهمه ماده: د سیستم د ډول ټاکلو لپاره د بنسټ ایښودل: د جمهوري نظام (هغه که فدرالي، پارلماني او یا ریاستي(، اسلامي امارت او مشروطه شاهي )پارلماني شاهي) د منځپانګې د ټاکلو لپاره او د زمینې د چمتو کولو لپاره، د علماوو، بانفوذه اشخاصو، سیاستوالو او د افغانستان د مدني ټولنې لپاره خورا په زړه پورې دي.
له خلکو او سیاسي او مدني بهیرونو سره د خبرو اترو پر بنسټ، د دې سیاسي ماډلونو څخه هر یو خپل پلویان او مخالفین لري.
د افغانستان د راتلونکي سیاسي نظام د څرنګوالی په اړه روستۍ پرېکړه، د افغانانو د اکثریت په رایو او نظر پورې اړه لري.
لسمه ماده: د ملګرو ملتونو د امنیت شورا لخوا د افغانستان په چارو کې د افغانستان د مثبت او فعاله بې طرفۍ په رسمیت پېژندو او د افغانستان په چارو کې د غیر سیاسي او پوځي لاسوهنې د تضمین وړاندیز او ټینګار.
یوولسمه ماده: د سیمه ییزې اقتصادي ودې، سوکالۍ او سوداګرۍ د پراختیا پر بنسټ، له ګاونډیانو او نړۍ سره په تعامل کې د افغانستان د اقتصادي محور د عملي تګلارې تشریح او تعقیب.
دولسمه ماده: د ملګرو ملتونو او د اسلامي هېوادونو د کنفرانس د سازمان تر څارنې لاندې له گاونډیانو سره د ټولو شخړو د حل په موخه، باید یوه سیمه ییزه اجماع رامنځته شي چې په سیمه کې د تلپاتې سولې او ټیکاو ضمانت کوي.
دیارلسمه ماده: د ناقومي، او کړلار درلودونکیو سیاسي ګوندونو د جوړېدو پر زمینه سازۍ ټینګار او هرکلی کول.
په بل عبارت، د ملي ګوندونو جوړول او د اتباعو پر بنسټ ټولنې لاسته راوړل، د سیاسي پروګرامونو پر بنسټ د انفرادي او قومی سیالیو څخه ګوندي سیالیو په لور د وطن او خلکو پر محور تمرکز مهم او رغنده دی. د دې د ترلاسه کولو لپاره، دا اړینه ده چې د افغانستان د سیاسي ګوندونو قانون بیاکتنه وشي.
څوارلسمه ماده: د ټولنیز عدالت د آرونو د تحقق لپاره باید واليان او ښاروالان د خپلو ولایتونو اوسېدونکي وي.
ښاروالان باید ده آزادی، عادلانه او ړنو ټاکنو له لارې ؤ ټاکل شي، خو د والیانو ټاکل په لاندي دول تر سره کیږي:
ده هر ولایت اوسیدونکو څخه د والي ده چوکي لپاره له دریو څخه تر پنځو پوري نوماندان د ولسوالیو شوراګانو او ولایتي شوراګانو د ګډی غونډي له لاري د اړوند ولایت څخه باید د هیواد لومړی وړ (ذیصلاح)شخص ته معرفي شي.
پنځلسمه ماده: په هېواد کې د سولې او ثبات د تامین په برخه کې د افغانستان د سمونپالو علماوو، روحانیونو او اغیزمنو مشرانو د تاریخي ونډې په موخه، د افغانستان د دیني علماوو، روحانیونو او اغیزمنو مشرانو د عالي شورا د جوړېدو پر اړتیا ټینګار کېږي.
د دي شورا د جوړښت، دندو او واکونو څرنګوالي به وروسته د افغانستان د مقننه قوي د با صلاحیته مقاماتو له خوا تسوید او تصویب شي.
شپاړسمه ماده: که د افغانستان مثبت او فعاله بې طرفیتوب د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له خوا په رسمیت وپېژندل شي او د افغانستان په چارو کې د پوځ نه لاسوهنه تضمین شي؛ نو د زیاتو مالي لګښتونو د مخنیوي لپاره، باید په اوسنیو حالاتو کې، د افغانستان پوځ محدود شي .دسیاسی ثبات او اعتماد مرحلی ته په رسیدو سره به د ملی پوځ دپیاوړتیا بهیر پیل شی.
د ملي پوځ غړی دسیاسی گوندونو غړیتوب نه ولری او سیاسی چارواکی لاسوهنه ونه کړی.
همدارنګه اړتیا ده چی د امنیت او عامه نظم د تامین لپاره د پولیسو او ملی استخباراتو اداری مسلکی او مجرب کارکونکو لپاره ایجاد شی.
اولسمه ماده: د افغانستان خلک د تاریخي ځایونو او آثارو او کلتوری میراثونو د ساتنې لپاره پرله پسې هڅې.

درېیم څپرکی

کړلارې
اتلسمه ماده: د هراړخیزه باور او ثبات د ترلاسه کولو لپاره د ملي ډاډ غونډې تر نامه لاندې منظمې ناستې ترسره کول.
نولسمه ماده: د افغانستان د ستونزې د حل لپاره، د ملي اجماع او همدارنګه د سیمه ییزې او نړیوالې اجماع د ترلاسه کولو لپاره مبارزه او موخنې هڅې.
شلمه ماده: په بېلابېلو ټولنیزو، اقتصادي، سیاسي اړخونو او سیمه ایزو او نړیوالو اړیکو کې د افغانستان د پیچلو ستونزو د علمي او بنسټیزو جرړو د موندو په موخه، د اندیزو تخنیکونو جوړول او د اغېزمنو څیړنیزو کړلارو اوډونول.
یو وېشتمه ماده: د هېوادوالو په تېره، په افغانستان کې د نجونو لپاره، چې له زده کړو بې برخې دي، د انلاین روزنیزو کورسونو جوړول.
دوه وېشتمه ماده: د ټولو اتباعو، په ځانګړې توګه د ښځمنو، ماشومانو او معلولینو او ځانګړیو اړتیاو د ترلودونکیو د مالي مرستو او بشري حقونو د چمتو کولو لپاره، د بنسټونو او اتحادیو جوړول.
دروېشتمه ماده: د ملي او نړیوالو پرمختګونو په اړه، د بهیر بنسټیزو، تحلیلي نظریاتو او اوسني دریځونو د وړاندې کولو لپاره، د قوي رسنۍ او مجازي رسنیو پر شتون ټینګار.
څلوروېشتمه ماده: دبهیر د ستراتیژیکو پلانونو د جوړولو په موخه، د ګردي میزونو، سیمینارونو، علمي او څېړنیزو کنفرانسونو جوړول.
پینځه وېشتمه ماده: د هېواد د نامتو وګړو د ستاینې په موخه، د هنري او فرهنګي پروګرامونو ترسره کول او په ټولو ټولنیزو برخو کې، د ځوانانود ونډې پیاوړی کول.
اوږد مهاله او ستراتیژیک پلانونه
شپږوېشتمه ماده: د بهیر د اوږد مهاله او ستراتیژیک پلانونه پر لاندې پینځو بنسټیزو آرونو او موخو ولاړ دي:
۱- د ملي ډاډ رامنځته کول،
۲- د یو اقتصاد محور افغانستان جوړول،
۳- د افغانستان د مثبت او کارنده بې طرفۍ بیارغونه،
۴- د قومونو، مذهبونو او سیاسي بهیرونو د استازو په توګه، د وګړیو او ګوندونو پر ځای په ادارو او جوړښتونو کې د واک عادلانه ویش. همدارنګه د مرکز او ولایتونو ترمنځ د مناسبو اړیکو د تعریف تنظیمول، د دوو موازي موخو په پام کې نیولو سره، یعنی د سیمه ییزو وړتیاوو د زیاتولو د پاره هڅه کول او د مرکزي حکومت د واک د کمزوري کېدو مخه نیول.
۵- د داسې سیاسي نظام بنسټ ایښودنه، چې د پایداره ثبات، ازادو او رڼو ټاکنو، د سیاسي ګوندونو د ډېروالي، د درې ګونو قواوو د جلاواليا او خپلواکۍ، او د هېواد بنسټیزې قانون ته بې قیده او شرطه د درناوي بنسټیز آرونه تضمین کړي.
۶- د تاوتریخوالي د کمولو، ښه ګاونډیتوب او د نړی او ګاونډیو هېوادونو سره سوله ییزې ګډ ژوند او متقابل درناوی فرهنګ بنسټیز کول.

څلورم څپرکی

تشکیلاتي جوړښت
اووېشتمه ماده: ټول بنسټونه، تخصصي څانګې او د بهیر استازیتوبونه، د مرکزيت په ساتلو سره، د ډله‌ییز سمبالښت سیسټم لخوا رهبري کېږي.
اته‌وېشتمه ماده: د بهیر تشکیلاتي جوړښت په لاندې ډول دی:
الف – کنګره ( عمومي غونډه):
کنګره د تشکیل د بهیر تر ټولو لوړ جوړښت دی، چې په عادي حالاتو کې په هرو پینځو کلونو کې یو ځل د مشرتابه شورا لخوا ترسره کېږي. که د مشرتابه شورا په درېیو کې دوو برخو غړبو لخوا وړاندیز وشي؛ نو غونډه په غیر معمولي ډول ترسره کېدای شي.
هغه غړي چې په کانګرس کې د رایې ورکولو وړ دي:
۱- د بهیر بنسټګر غړي؛
۲- د بهیر د مشرتابه شورا غړي؛
۳ – د بهیر اجرائیوي بورډ غړي؛
۴ – د بهیر د ځانګړیو برخو غړي؛
۵ – د بهیر د استازو غړي؛
۶ – د بهیر یو شمېر فعال او مخکښ غړي، چې له افغانستان ولایتونو څخه او یا په اوسني حالت کې له هېواد نه بهر دی، د ازادو، پټو او مستقیمو ټاکنو په پایله کې غوره شي.
په ځانګړیو حالاتو کې، دا کسان د اجرائیوي بورډ په وړاندیز او د مشرتابه شورا په درېیو کې د دوو غړیو په تایید سره ټاکل کېدای شي، خو چې د دوی شمېر، د پورته ذکر شویو پینځو غړیو له ټولټال شمېر څخه ډېر نه وي.
کانګرس لاندې واکونه او دندې لري:
۱ – د مشرتابه شورا د راپور اورېدل، تصویب او یا ردول، او په ځانګړیو حالاتو کې د اجرائیه پلاوي راپور.
۲ – د اساس نامې، سرود، نښان او نورو مرامي اسنادو بدلون او تعدیل.
۳ – په پټو، ازادو او مستقیمو رایو سره د پینځو کلونو لپاره، د بهیر د مشرتابه شورا د رئیس او غړیو ټاکنه (د بهیر په لومړۍ کانګره کې د بهیر بنسټګر غړي په ښکاره ډول، د رای ورکولو بیله له اړتیا څخه د بهیر د مشرتابه شورا د غړیو په توګه ټاکل کېږي.
۴ – د بهیر د بنسټګرو غړيو د ګوښه کولو په اړه پرېکړه کول، چې د مشرتابه شورا لخوا د اړینو او کره لاسوندونو په وړاندې کولو سره وړاندیز شوې وي.
۵ – د بودیجې تصویب او د ټولیز بهیر تشکیل.
۶ – له اساس نامې او نورو رسمي سندونو سره سم، د مهمو ملي او نړیوالو مسایلو په نظر کې نیولو سره، د بهیر مرحله ایی او وروستۍ پړاو موخو او دندو ټاکل.
۷ – په کانګره کې د ګډون کوونکیو غړیو وړاندیزونو، نظرونو او نیوکو ته غوږ نیول او په اړه یې اړین هوډ کول.
۸ – د نورو مهمو مسایلو او موضوعاتو تصمیم نیول چی د هېواد په ملی ګټو پوری اړه ولری او د کانګرس په بهیر کې پورته شوی وي.
۹ – د کانګره غونډې جوړول، هغه وخت قانوني کېږي، چې پر انتصابی شويو غړيو سربېره، دوه پر درېیمه برخه ټاکل شوي غړي هم پکې برخه واخلي.
۱۰ – د کانګرس مصوبې، پرېکړې او پرېکړه لیکونه، د رای ورکولو وړ ګډون کونکیو غړیو د اکثریت رایو د ترلاسه کولو روسته، او په ځانګړیو او استثنایي حالتونو کې چې په دې اساس نامې کې ټاکل شوي، د رایې ورکولو وړ ګډون کوونکیو غړیو د دوه پر درېیمې برخې رایې ترلاسه کولو روسته، وروستی او د مشرتابه شورا، اجرائیوي بورډ، ځانګړي څانګو، استازو او دبهیر د ټولو غړبو پر د تطبیق وړ دي.
۱۱ – په غیر معمولي حالاتو کېی، د کانګرس واکونه او دندې، د مشرتابه شورا ته، په محدود یا بشپړ ډول سپارل کېدای شي، که د غړیو دوه پر درېیمه برخه په مشرتابه شورا کې رایه ورکړي. نو په دې حالت کې، مشرتابه شورا دنده لري، د خپلو ټولو فعالیتونو بشپړ او کره راپور، راتلونکې کانگره ته وړاندې کړي، چې د دغې کانګرې تایید تر لاسه کړي.

ب -د رهبري شورا
د کانګرس دوه غونډو په وقفه کې د مشرتابه شورا د تصمیم نیولو مرجی په توگه د ټولو لوړ واک دی چی د بهیر اهدافو او دندو د اجرا کولو لپاره د پریکړې کولو او نظارت واک لری. د لومړي ځل لپاره د مشرتابه شورا یو شمیرغړي د کانګرس د صلاحیتونو او دندو د دریمې فقري له مخي ټاکل کیږي. او بیا د مشرتابه شورا پاتي غړي د مشرتابه شورا د پخوانیو ټاکل شویو غړیوپه اکثریت باندي د اجرایوی بورد د وړاندیز پربنسټ د جریان د بنسټ ایښیدونکو د لومړۍ کنګری له خوا ټاکل کیږي.
د مشرتابه شورا په معمولی ډول په هر کال کې د اجرایوي بورد په بلنه یو ځل غونډه ترسره کوي. رهبري شورا په استثنایی ډول د اجرایوی بورد د دوه پر دریمې برخي په وړاندیز او یا هم د دغې شورا د اکثریت غړوپه لیکلې وړاندیز ترسره کیدایشي.
رهبري شورا لاندي دندې او واکونه لري:
۱- د اجندا تنظیمول، کاري پلان او دکانګرس دترسره کولو لپاره چمتوالی نیول،
۲ – داساسنامی، سرود، نښان او د بهیر دنورو اسنادو دبدلون او تعدیل وړاندیز دکانګرس له خوا د وروستی تصویب لپاره د غړو د دوه پر دریمې برخې د رایی په اخیستلو سره. که چیري د کوم دلیل له مخي د کانګرس ترسره کیدل ممکن نه وی، اوسنی رهبري شورا ګړلایشی چې په ټولو ذکر شویو مواردو کې لازم بدلونونه دخپلو دوه دریمې برخي غړوپه موافقت تصویب کړي.
۳ – کانګرس ته د بهیر د مشرتابه شورا د نیو غړو د ټاکلو لپاره د بهیر د ژمنو او فعالو غړو وړاندیز،
۴ – د بودجې او د تشکیل عموي جوړښت وکانګرس ته د وروستی تصویب لپاره وړاندي کول،
۵ – د بهیر اجرایی پلاوي د راپور اوریدل، تصویب او یا ردکول. رهبري شورا کولایشي د قومی مذهبی او ژبني تعصب پر بنسټ دمستند دلایلو په وړاندي کولو او دوه پر درې برخي رایی په پآم کې نیولو سره داجرایه بورد ټول یا یو شمېر غړي له دندو ګوښه کړي، او د اجرایی بورد لپاره نوي غړي وټاکي.
دامشخص سوی چي د اجرایوی بورد د ټولو غړو یا یو برخي لیري کول د بهیر د رییس دلیري کولو لامل نشي کیدلای، مګر داچي د بهیر د مشر لیري کول په ځانګړي توګه او په جلا توګه د مشر تابه شورا د دوه پر دریمي برخي غړو له خوا غوښتنه شوې وې.
۶ – د کاري پروګرام، بودجې او تشکیلاتی مسایل لکه د عادي غړې، د رهبري شورا د غړي او د اجرایه شورا د غړي د ګوښه کولو، ترفیع یا خارجول په اړه تصویبول چي داجرایوي بورد له خوا وړاندي کیږي. دا ټول شیان باید د اساسنامي او د بهیر د کانګرس د نورو مصوبو، پریګړو او پریکړه لیکونه سره سمون ولري.
۷ – د ملی او بین امللی حالاتو په اړه بحث او د بهیر مشرتابه د غړو د وړاندیزونو نظریاتو او د انتقادونو اوریدل او په اړه یی لازم تصامیم نیول،
۸ – د بهیر د نمایندګیو انحلال او رامنځ ته کول چې داجرایوی بورد له خوا وړاندیز شوی وې،
۹ – د بهیر د کانګرس د پریکړو، پریکړه لیکونو او مصوبو د تطبیق څخه څارنه کول،
۱۰ – د نورو مهمو مسایلو او مواردو په اړه تصمیم نیول چي د مشرتابه شورا د غونډي په ترڅ کې رامنځ ته کیږي،
۱۱ – د مشرتابه شورا پریکړي او تصمیمونه پرته دځانګړو مواردو څخه چې په دي اساسنامي کې مشخص شوی، په دي شورا کې د ګدونکو غړو اکثریت رایی ترلاسه کولو وروسته، په بشپړه توګه د اجرایوی بورد، ځانګړو څانګو، ټاکلو شویو نمایندګیو او د بهیر نورو غړو ته د تطبیق وړدي.
۱۲ – رهبرۍ شورا تشکیل او مدیریت د دوه پر درېیمې برخې غړیو په ګډون قانوني کېږي،
۱۳- د رهبرۍ شورا په لومړۍ غونډه کې د بهیر رئيس، د پورتنۍ شورا له ډېرو ژمنو او فعالو غړیو څخه د پټو، مستقيمو او آزادو رايو له لارې، د پینځو کلونو لپاره ټاکل کېږي. که د بهیر ریاست لپاره یوازې یو نوماند وي، رایه ورکول به په ښکاره ډول هم ترسره شي.
د بهیر د مشر د ټاکلو او رهبرۍ شورا له خوا د بهیر داجراییوی بورډ د غړو د تصویب پروسه هم دکانګرس په جریان کي ترسره کیدایشي.
د بهیر رئیس، له ټاکل کېدو روسته، په یاده غونډه کې، یا هم په مناسب وخت کې، د اجرائیوي کمیټې د غړبو نوملړ، د تصویب لپاره، رهبرۍ شورا ته وړاندیزوي. د اجرائیوي بورډ غړي کړای شي د بهیر د رئيس له ټاکل کېدو روسته، له رهبرۍ شورا څخه د تایید رایې تر لاسه کولو پورې، په پوره وړتیا سره خپلو دندو ته دوام ورکړي.
د اجرایوي کمیټې د غړیو لپاره، د رهبرۍ شورا د غړیو د ټاکلو میکانیزم او د رایې ورکولو طریقه، پخپله د رهبرۍ شورا له خوا د همدې شورا په غونډه کې ټاکل کېږي.
د اوسني رییس د مړیني، لاعلاجه ناروغي یا د ګوښه کیدو په صورت کې اجرایوي بورد باید د پنځلسو ورځو په اوږدو کې اجرایوي بورډ دغړو څخه یو بل کس اوسني ریس په توګه ټاکي او د تصویب لپاره یی د مشرتابه شورا ته وړاندي کړي.
دا مهمه ده چې یاد ولرو چې د بهیر د مشر ګوښه کول، که چیري باوري اسناد او شواهد وړاندي شي چې د جریان مشرتابه شورا د قانون بنسټیزو اصولو او پریکړو څخه سرغوړونه ښيې داجرایوي د دوه پردریمي برخي غړو په وړاندیز او دمشرتابه شورا د دوه پردریمي برخي په تصویب سره ترسره شي.
د ریس دندې او واکونه په یوه جلا طرزالعمل او لایحه کې ترتیب او تنظیم ګیږی.
۱۴- په سرباندې حالاتو او د اجرائيه شورا د غړبو د دوه پر درېيمې برخې رایو په پام نیوي، د مشرتابه شورا صلاحیتونه او دندې، په محدود يا بشپړ ډول، اجرائیوي بورډ ته سپارل کېدی شي. په دې صورت کې، اجرائيه پلاوی مکلف دی د خپلو ټولو کړنو بشپړه او کره راپور، د شورا د تایید د ترلاسه کولو په موخه، د بهیر رهبرۍ شورا راتلونکې غونډې ته وړاندې کړي.
۱۵- د مشرتابه شورا، کنګری ته د راپور ورکولو مسؤوليت او مکلفیت لري.

ج – اجرائیوي بورډ (پلاوی):
د مشرتابه شورا د غونډو په منځ کې، د اجرائیوي پلاوي کمیټه، تل فعاله وي او د بهیر چارې سمبالوي. اجرائيه بورډ د رهبرۍ شورا له غړیو څخه د بهیر د مشر له خوا، د ژمنتيا، رښتینولۍ او وړتیا پر بنسټ ټاکل کېږي او د تایید لپاره رهبرۍ شورا ته وړاندیزېږي.
د اجرائيه بورډ په جوړښت کې، رئيس، د وقف شویو څانګو يو شمېر چارواکي، او یو شمیر د بهیر ژمن او فعالو وګړو، چې ټول به د مشرتابه شورا له غړیو څخه غوره شي، غړیتوب لری.
د اجرائیوي بورډ د غړبو د کار موده، د بهیر رئيس تر پینځه کلنې دورې پورې معتبر ده.
د اجرائیوي بورډ د یوه غړي يا غړیو ګوښه کول، د بهیر د آرونو نه مراعاتول، فساد، غفلت او بې کفایتي دلیلونه پر بنسټ، د اجرائیوي بورډ د غړبو په اکثریت رایو سره ترسره کېدی شي. په دې صورت کې، د بهیر رئيس د اجرایوي کمیټې نوي غړي يا بدیل غړي رهبرۍ شورا ته معرفي کوي.
په ځانګړیو حالاتو کې چې کانګرس او د رهبرۍ شورا ونشي کړای د ټاکل شویو ځانګړیو حالاتو په پام نیوي غونډه وکړي؛ نو اجرائیوي بورډ کړای شي، په عمومي ډول؛ د هغوی دندې او واکونه پلي کړي.
اجرائیوي پلاوي لاندې واکونه او دندې لري:
۱- د مشرتابه شورا د غونډو تنظیمول، کاري پلان او اجنډا جوړول،
۲- د عادي غړی، رهبرۍ شورا د غړیو او د اجرائیوي شورا د غړبو د ګوښه کولو، ترفیع او اخراج په اړه د کاري پلان، بودیجې او تشکیلاتي مسایلو، د دوه پر درېیمه برخه رایو په پام کې نیولو سره، د رهبرۍ شورا غونډې ته د روستي تصویب لپاره وړاندی،
۳ – د ځانګړیو برخو او بهیر استازو د زیاتوالو یا کمولو په اړه، د بهیر مشر د وړاندیزونو پلي کول.
۴- د بهیر د استازو او ځانګړیو برخو د دندو او عملي واکونه محدودول یا پراخول.
۵ – په هېواد کې دننه او بهر د بهیر د ځانګړیو څانګو او استازولیو سمبالنه،
۶- بې له قید و شرطه د کانګرس او د بهیر د مشرتابه شورا د ټولو پرېکړو، مصوبو او پرېکړه لیکونو؛ بشپړ عملي کول،
۷- د ټولو ملي او نړیوالو مسایلو په اړه د لازمو پریکړو نیول او د اړتیا په صورت کې رهبرۍ شورا ته د مشخصو وړاندیزونو وړاندې کول،
۸- په ملي او نړیواله کچه، له سیاسي ګوندونو او ټولنیزو سازمانونو سره د ښو اړیکو او متقابلو همکاریو د تأمین په موخه د تړونونو لاسلیکول او د اړتیا په صورت کې، رهبرۍ شورا ته په دې برخه کې مشخص وړاندیزونه کول،
۹- اقتصادي تړونونه، د خدماتو او عام المنفعه پروژې پیلول او د بهیر پر پانګې او شتمنۍ څارنه او په کار اچول،
۱۰- د بهیر د مشر په وړاندیز، د بهیر د ویاندانو او ځانګړیو استازو ټاکل،
۱۱- د ملي او نړیوال ژوند په بېلابېلو برخو کې، د رغنده او اغېزمنو ګردي میزونو، سیمینارونو، کنفرانسونو او غونډو جوړول،
۱۲ – د نورو چارو پلي کول چې د اساسنامې او د بهیر له نورو منل شویو اسنادو سره سمون ولري،
۱۳- د اجرائیوي بورډ ټولې پرېکړې او هوډونه، د غړیو د اکثریت رایو په ترلاسه کولو سره – په ځانګړو حالاتو کي چې په دې اساسنامې کې ټاکل شوي، د غړیو د دوه پر درېیمې برخې رایو په ترلاسه کولو سره – په ټولو ځانګړیو څانګو، ټاکل شویو استازولیو او د بهیر د بهیر پر ټولو غړو کې د پلي کېدو وړ دي،
۱۴- د اجرائیوي بورډ غونډه، د غړیو د دوه پر درېیمې برخې په ګډون قانوني کېږي،
۱۵- اجرائیوي بورډ مسؤول او مکلف دی، چې د رهبرۍ شورا ته راپور وړاندې کړي.

ځانګړې برخې
د بهیر ځانګړې برخې دادي: سیاسي څانګه، نړیوالې چارې څانګه، دارالانشاء څانګه، تشکیلات څانګه، علماء او مخور څانګه، ښځمنې څانګه، ځوانان څانګه، فرهنګي څانګه، حقوقي څانګه، علمي څېړنیزی څانګه، رسنۍ او خپرونې څانګه او مالي څانګه.
د بهیر ځانګړې برخې د مسؤل او اړوندو کاري څانګو له غړبو څخه جوړ شوي دي.
د هرې څانګې د کار کولو څرنګوالی او د مسولینو د دندو په ټاکلو سره په جلا لوایحو کې ترتیب او تنظیم کېږي.
نهه وېشتمه ماده: په بهیر کې د رهبرۍ د غړیو ټاکنه، د آزادو، پټو، مستقیمو او عمومي ټاکنو له لارې کېږي، که چیری په دې اساسنامه کې بل ډول په نظر کې نیول شوي وي.
دېرشمه ماده: د چارو د ښه پرمخ وړلو لپاره، بهیر کړای شي د هېواد په ولایتونو او په اوسنیو حالاتو کې له هېواده بهر، تنظیمي مرکزونه یا ځانګړې استازولۍ جوړې کړي، چې لاندې جوړښت لري:
الف: استازولۍ
په عادي حالت کې د بهیر استازولۍ، په میاشت کې یو ځل غونډه کوي.
د بهیر په استازولیو کې د اجرائیوي دفتر غړي او په اړوند سیمه کې، د بهیر ځینې ژمن او فعال غړي شامل دي.
د بهیر استازولۍ د خپلو تشکیلاتو تر چتر لاندې، ځانګړې برخې لري او په اړونده سیمه کې د بهیر د غړیو او مشرانو ټول فعالیتونه او دندې رهبري کوي.
ب: اجرائیه دفتر
په سیمه کې، د بهیر اجرائیوي دفتر د بهیر ورځنۍ چارې سمبالوي.
د استازولۍ اجرائیوي دفتر د سیمه ییز استازي ورځني چارې اداره کوي، تعقیبوي او اجراات کوي.
دغه دفتر په اړوند سیمه کې د عمومي مسؤل او د بهیر د ځانګړیو استازولیو له چارواکو څخه جوړ شوی دی.
د اجرائیوي دفتر مسؤل، هم مهال د بهیر د ولایتي یا د اړوند استازولۍ مسؤلیت هم پر غاړه لري.

پینځم څپرکی

د غړیتوب شرطونه
یو دېرشمه ماده: د افغانستان هره تبعه، نارینه او ښځینه، چې عمر یې اتلس کلنۍ ته رسېدلی وي، حقوقي او مدني صلاحیت ولري، اساسنامې او د بهیر نور مرامی اسناد یې لوستي او منلي وي، کولای شي د دې بهیر غړی شي.

شپږم څپرکی

د غړیو حقوق او دندې

الف – حقوق:
دوه دېرشمه ماده: د بهیر په ټولو نهادونوکې د ځان ټاکل او د بل کس د ټاکنې حق درلودل.
دري دېرشمه ماده: د بهیر له ټولو مانیزو او توکیزو شونتیاوو اغېزمنه ګټنه،
څلور دېرشمه ماده: ده بهیر لخوا په لاره اچول شويو غونډوکې په آزاده ټوګه د نظر څرګندول، د رهبري شورا او اجراييوي شورا د کړنو او فعالیتونو د ګټورتوب او اغیزمنتیا د زیاتوالی په موخه د بهیر د غړو د برحقه نیوکو، اعتراضونو او وړاندیزونو باندي ټینګار کول.

ب – دندې:
پینځه دېرشمه ماده: بې له قید و شرطه، د بهیر د اساسنامې، مرامي سندونو، مصوبو او پرېکړه لیکونو منل او پلي کول،
شپږ دېرشمه ماده: د بهیر لخوا ترسره کیدونکو غونډو، محفلونو او ټول ګدون غونډو کي هڅي کول او فعال حضور او ګډون درلودل،
اووه دېرشمه ماده: د بهیر د پرېکړو او هوډونو د محرمیت ساتل،
اته دېرشمه ماده: د بهیر د رهبرۍ د هغو پرېکړو، مصوبو او هوډونو عملي کول، چې د غړیو د رايو په اکثريت نیول شوی دی او د بهیر د اساسنامې او نورو منل شويو سندونو سره سمون ولري،
نهه دېرشمه ماده: د ژمنې او د صداقت سترې روحیې په درلودل، د بهیر د پلانونو، اوږدمهاله آرونو او ستراتیژیو پلي کول،
څلوېښتمه ماده: د بهیر د تعریف شویو سیاستونو په چوکاټ کې او د بهیر د خپلی خپلواکي په در شل کی، په ملي او نړیوالو استیجونو کی مثبته او فعاله ونډه درلودل.

اووم څپرکی

مالي چارې
یو څلوېښتمه ماده: د بهیر د عوایدو لویه برخ ، د بهیر د غړیو او د افغانستان د ملي سوداګرو مرستې دي.
دوه څلوېښتمه ماده: بهیر د خپل مالي بنسټ د پیاوړي کولو لپاره، د خیریه موسسو او نړیوالو مرستندویه موسسو څخه اړین اقتصادي او مالي مرستې جذبولای شي؛ ترڅو چې د بهیر د رای او فعالیت خپلواکي ټکنی نشي.
دري څلوېښتمه ماده: بهیر کولای شي یو لړ اقتصادي تړونونه وکړي او خدماتي پروژې او سوداګریزې راکړې ورکړې ولري، ترڅو چې د افغانستان له عمومي قوانینو او د کوربه هېوادونو د مهاجرینو له اوسنيو حالاتو سره په ټکر کې نه وي.
څلور څلوېښتمه ماده: د مالي چارو څرنګوالی، د مالي څانګې په جلا لایحه کې تنظیمیږي.

اتم څپرکی
د بهیر سرود او نښه
پینځه څلوېښتمه ماده – د بهیر سرود او نښه په دې توګه ده:
۱ – نښې

د بهیر د نښې شرحه:
رنګ: روښانه آبی – د ډاډ سمبول، ټیکاو، سوله، وفاداري، حکمت، ایمان او په ځان ډاډ،
منبر او محراب: دیني او اعتقادی سمبول،
د غنمو وږی: د سوکالۍ او پرمختګ سمبول،
د غنمو وږی، د محراب او منبر په لور اشاره لري، چې له دیني ارزښتونو سره د پراختیا او وټیزې سوکالۍ تړښت څرګندوي (یعنې سوکالي او وټيز پرمختګ له دیني ارزښتونو سره سمون لری). د رسول الله صلی الله علیه وآله سلم د یوه حدیث پر بنسټ: کاد الفقر ان یکون کفراً (فقر انسان کفر ته ورکاږي).
سپینه کوتره: د سولې سمبول،
د کوترې سترګه چې د افغانستان نقشه ښیي او د نښان په مرکز کې ځای پر ځای شوې ده، د سولې او ارامۍ لپاره د افغانستان اړینه اړتیا او زموږ د هېواد د سولې سترګي په لاره څرګندوي. له بلې خوا د نقشې په مرکز کې ځای درلودل، په آسیا او په نړۍ کې د افغانستان ځانګړتیا په ډاګه کوي.
پیاوړی لاس: نښې په ټولیزه توګه یو پیاوړی لاس انځوروي، چې د ملي ټیکاو او ځواک ښکارندوی دی.

۲ – د بهیر سرود:
سره له دي چې راغلل
بی‌شمیره خزانونه
بی‌شمیره توپانونه
سره له دی چې په وریځو
تیاره شو زموږ آسمان
خو بیا به موږ او تاسو
د پسرلی په لورو درومو
د باور په لورو درومو
د ټیکاو په لورو درومو
***
د دی ستړی کور په لور
د رڼو اوبو لښتی شوله روان
د وطن شمله به بیا وی هسکه
د شنو ونو د دنګ قامت په شان
د لوی خدای په لطف او برکت
او زما په حرکت
او د ستا په حرکت
او د موږ په حرکت
وچ میدان به شی زرغون
***
ورور‌وَلی، برابری ده
د وطن هر زخم ته دوا
د هر وګړی هوسایی
د موږ ټولو دی آرمان!
یو ځل بیا به ماشومان
خاندی په خپوړو کې
یو ځل بیا به کوتری او مرغان
آسمان ته پورته کیږی
یو ځل بیا به دا وطن
خاوند وی د شملی

***
یو ځل بیا به کړي سر پورته
د دردونو او جنګونو له ګردابه
یو ځل بیا به یوموټی وی روان
ښځی او سړی
ځوان او ماشومان
یو ځل بیا یو روان
په قدم او په قلم
بیا به هم
د پسرلی په لورو درومو
د باور په لورو درومو
د ټیکاو په لورو درومو

 

د ګران افغانستان د یووالي، ټیکاو او سوکالۍ په هیله!

اساس‌نامه 

ځواب دلته پرېږدئ

ستاسو برېښناليک به نه خپريږي. غوښتى ځایونه په نښه شوي *